phẳng và phồng

Đọc Các khía cạnh của tiểu thuyết- E.M.Forster, đến đoạn chia nhân vật phẳng và nhân vật tròn, tôi nghĩ ngay đến Der Gehülfe (Người phụ việc)- Robert Walser.

Walser viết nhiều, nhiều thứ ông viết không đầu không cuối. Đặc biệt nhất trong những gì Walser viết, về mặt hình thức là Mikrogramme, là 526 tờ giấy và mảnh giấy được viết bằng bút chì với cỡ chữ siêu nhỏ, dường như được viết trải dài từ 1924 đến 1933. 1925 là năm Walser không tìm được nhà xuất bản nào nữa, 1933 là khi ông bị đưa đến nhà thương điên Herisau, dẫu cho ông không hề muốn.

Trên đây là một ví dụ cho độ siêu nhỏ của những chữ bút chì ấy. 

Có thể đọc Walser, dĩ nhiên bằng tiếng Đức ở đây Robert Walser Projekt. Đây là một dự án nghiên cứu  về Walser của đại học Zürich, open access gần như đầy đủ toàn bộ những gì Walser đã viết. Với Mikrogramme, có cả ảnh bản viết tay và giải mã chữ.

Cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Walser viết được xuất bản là Geschwister Tanner (Anh chị em nhà Tanner) được nhà xuất bản Bruno Cassirer Berlin ấn hành năm 1907. Khó để tìm được ấn bản đầu tiên của Geschwister Tanner và Der Gehülfe, cái mà mua nổi, không chỉ bởi sự nổi tiếng bất chợt về sau này của Walser, tức là tự dưng ông được công chúng biết đến trên diện rộng và việc nhà xuất bản Bruno Cassirer không còn nữa, mà còn bởi đây không phải chỉ là nhà xuất bản in sách. Sách của Bruno Cassirer ngả sang hướng nghệ thuật với phần bìa và minh họa kì công. 

Trên đây là bức tranh minh họa cho Macbeth bởi Max Slevogt, nhà xuất bản Bruno Cassirer in năm 1927. Và dưới đây là bìa của Der Gehülfe, 1908, cái bìa nói lên cả câu chuyện. 

Cả Geschwister Tanner lẫn Der Gehülfe đều có ít nhân vật, nhưng Der Gehülfe có thể nói là còn ít hơn cả Geschwister Tanner, số nhân vật tổng chỉ loanh quanh dưới mười: nhân vật tôi là người kể chuyện, cũng là Người phụ việc, ông Tobler, bà Tobler, bốn đứa trẻ con xuất hiện loáng thoáng, cô gái giúp việc nhà, người tiền nhiệm cho vị trí của nhân vật chính, một người bạn là phụ nữ của nhân vật tôi, và những nhân vật khác, tôi xếp họ vào những người đòi nợ.  Trong Geschwister Tanner, nhân vật tôi ngay từ vài trang đầu đã nói ngay được điều mà nhân vật tôi trong Der Gehülfe cần đến hơn ba trăm trang giấy mới thốt ra được. Một mẫu phụ nữ xuất hiện trong cả hai cuốn tiểu thuyết này, và họ đều có dịp mặc bộ váy trắng và bộ váy đen. Tôi tin chắc họ phải là một người phụ nữ mảnh dẻ cao ráo, có sắc vóc, khi họ vận những bộ đồ đặc biệt, ta chỉ còn biết ngẩn ra. 

Tôi đang muốn nói về phẳng và phồng cơ mà. Forster chia nhân vật là phẳng và tròn, tôi chia là nhân vật phẳng và nhân vật phẳng có khả năng phồng. Nhìn từ đâu và lúc nào để thấy phẳng và thấy tròn? 
Bà Tobler (vợ ông Tobler) trong Der Gehülfe, người phụ nữ ấy phồng lên trong những đoạn hội thoại với Joseph (nhân vật tôi, người phụ việc), rồi lại xẹp xuống vào những khi khác. Có hai cao điểm của sự phồng ấy, một là đoạn bà viết thư phản bác những lời vu cáo của nữ gia nhân lươn lẹo cũ, và thứ hai là khi bà thừa nhận những gì mình thấy về cô con gái thứ hai. Nhưng đến cuối, bà Tobler vẫn là bà Tobler, ở những lời từ biệt với Joseph. Joseph, nhịp độ phồng xẹp nhiều hơn bà Tobler, nhưng ít phồng to được như bà. Khi đến ngưỡng ấy, câu chuyện vượt quá cao trào, và nó đi đến kết.